Odpowiedzialność zawodowa pielęgniarek w świetle nowej ustawy o samorządzie pielęgniarek i położnych

Pielęgniarki to grupa zawodowa posiadająca od lat własny samorząd zawodowy. Jednym z podstawowych zadań samorządu jest prowadzenie postępowań w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej. Dnia 1 stycznia 2012 r. wchodzi w życie nowa ustawa o samorządzie pielęgniarek i położnych, która reguluje m.in. kwestię odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek. Analiza przybliża regulacje prawne dotyczące przesłanek oraz trybu orzekania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek zawarte w nowej ustawie.

articleImage: Odpowiedzialność zawodowa pielęgniarek w świetle nowej ustawy o samorządzie pielęgniarek i położnych fot. Thinkstock

1. Wprowadzenie

Samorząd to forma zaspokajania potrzeb zbiorowych określonej społeczności przez nią samą lub wyłonionych przez nią przedstawicieli. W sensie formalno-prawnym samorząd oznacza powierzenie przez państwo wykonywania określonych zadań z zakresu administracji publicznej zrzeszeniom osób, których dotyczą skutki realizacji tych zadań. Możliwość kreowania przez ustawodawcę różnych form samorządów dopuszczona została w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.). Artykuł 17 Konstytucji stanowi, że w drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Wspólny dla pielęgniarek i położnych samorząd zawodowy powołany został po raz pierwszy w III Rzeczpospolitej ustawą z dnia 19 kwietnia 1991 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz. U. Nr 41, poz. 178 z późn. zm). Z dniem 1 stycznia 2012 r. wejdzie w życie nowa ustawa regulująca problematykę samorządu zawodowego pielęgniarek i położnych, tj. ustawa z dnia 1 lipca 2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz. U. Nr 174, poz. 1038) – dalej u.s.p.p. Na podstawie art. 99 u.s.p.p. traci moc ustawa o samorządzie pielęgniarek i położnych z dnia 19 kwietnia 1991 r. Nowa ustawa, podobnie jak jej poprzedniczka, określa organizację i zadania samorządu zawodowego pielęgniarek i położnych oraz prawa i obowiązki jego członków. Przynależność pielęgniarek i położnych do samorządu zgodnie z ustawą jest obowiązkowa (art. 2 ust. 3 u.s.p.p.). Jednym z zadań samorządu pielęgniarek jest orzekanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej. Odpowiedzialność zawodowa jest to odpowiedzialność za popełnienie przewinienia pozostającego w związku z wykonywaniem zawodu. Jest to szczególny rodzaj odpowiedzialności związany z przynależnością do określonej, samodzielnej i ważnej dla społeczeństwa grupy zawodowej. Ponoszą ją m.in. niektórzy pracownicy ochrony zdrowia. Odpowiedzialność zawodowa pracowników medycznych jest związana z postępowaniem sprzecznym z zasadami etyki (lekarskiej, pielęgniarskiej, itp.) lub z naruszeniem przepisów o wykonywaniu zawodu lekarza, pielęgniarki i położnej. Orzeka o niej środowisko pracowników medycznych poprzez autonomiczne sądy lekarskie, pielęgniarskie. Organizacja sądownictwa w sprawach odpowiedzialności zawodowej dla poszczególnych zawodów medycznych jest analogiczna. Ustawa o izbach lekarskich, która weszła w życie, jako pierwsza, dnia 1 stycznia 1990 r. posłużyła za wzór ustawom o samorządzie aptekarskim oraz o samorządzie pielęgniarek i położnych z 1991 r. Natomiast aktualne regulacje dotyczące odpowiedzialności zawodowej zawarte w nowej ustawie o samorządzie pielęgniarek i położnych z 2011 są bardzo zbliżone do nowej ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz. U. Nr 219, poz. 1708 z późn. zm.) i na niej wzorowane. Obecnie problematyka odpowiedzialności zawodowej lekarzy została uregulowana w odróżnieniu od stanu poprzedniego (ustawa i rozporządzenie wykonawcze) kompleksowo w jednym akcie normatywnym, tj. w ustawie o izbach lekarskich.

2. Przesłanki odpowiedzialności zawodowej


Pielęgniarki i położne, podobnie jak lekarze, w związku z wykonywanym zawodem podlegają różnym rodzajom odpowiedzialności prawnej, tj.:
1. odpowiedzialności karnej;
2. odpowiedzialności cywilnej;
3. odpowiedzialności pracowniczej;
4. odpowiedzialności zawodowej.
W odróżnieniu od powszechnych form odpowiedzialności takich jak karna czy cywilna, odpowiedzialność zawodowa nie dotyczy wszystkich, jedynie określonych grup zawodowych. Odpowiedzialność zawodowa to odpowiedzialność za swoje postępowanie/czyny związane z wykonywanym zawodem. Odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek poświęcony aktualnie jest rozdział 6 u.s.p.p. (art. 36-88). W sprawach nieuregulowanych w powyższej ustawie do postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej stosuje się odpowiednio przepisy:
1) ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – dalej k.p.k., dotyczące postępowania uproszczonego; nie stosuje się przepisów o oskarżycielu prywatnym, powodzie cywilnym, przedstawicielu społecznym, o postępowaniu przygotowawczym oraz środkach przymusu, z wyjątkiem przepisów o karze pieniężnej;
2) rozdziałów I-III i art. 53 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) – dalej k.k.
Odpowiedzialności zawodowej zgodnie z ustawą o samorządzie pielęgniarek i położnych podlegają członkowie samorządu oraz obywatele państw członkowskich Unii Europejskiej wykonujący czasowo i okazjonalnie zawód pielęgniarki na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższe rozszerzenie zakresu podmiotowego na obywateli UE stanowi novum. Członkami samorządu są pielęgniarki, które mają stwierdzone lub przyznane prawo wykonywania zawodu i są wpisane do rejestru prowadzonego przez właściwą ze względu na miejsce wykonywania zawodu okręgową radę. Zgodnie z art. 36 u.s.p.p., określającym przesłanki odpowiedzialności zawodowej, członkowie samorządu, a także obywatele UE wyżej określeni, podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki zawodowej lub przepisów dotyczących wykonywania zawodu, zwane „przewinieniem zawodowym". W odróżnieniu od odpowiedzialności karnej, której podstawą jest popełnienie czynu odpowiadającego opisowi zawartemu w ustawie, podstawa odpowiedzialności zawodowej została bardzo ogólnie określona, bez wskazywania konkretnych zachowań kwalifikowanych jako przewinienia zawodowe. Ustawodawca, tak jak w poprzednim stanie prawnym, wprowadza rozróżnienie przewinień zawodowych na takie, które stanowią naruszenie zasad etyki zawodowej oraz takie, które są naruszeniem przepisów prawnych. Uogólniając ponoszenie odpowiedzialności zawodowej jest konsekwencją naruszenia norm:
1) etycznych lub/i
2) prawnych
związanych z wykonywanym zawodem pielęgniarki.

Normy etyki zawodowej zawarte są przede wszystkim w kodeksach etyki zawodowej. Polskie pielęgniarki od lat 90. XX w. mają swój własny kodeks etyczny uchwalony przez samorząd zawodowy. Zgodnie z ustawą o samorządzie organem uprawnionym do określenia zasad etyki zawodowej jest Krajowy Zjazd Pielęgniarek i Położnych będący najwyższym organem tej korporacji zawodowej.
Kodeks etyki zawodowej pielęgniarki i położnej zawiera zasady, zgodnie z którymi pielęgniarka powinna postępować, a za naruszenie których ponosić będzie konsekwencje. Pielęgniarka w chwili nadania jej tytułu zawodowego składa przyrzeczenie, w którym mowa jest m.in. o sprawowaniu profesjonalnej opieki nad życiem i zdrowiem ludzkim, przestrzeganiu tajemnicy zawodowej, rzetelnym wypełnianiu obowiązków wynikających z pracy w tym zawodzie. Część szczegółowa Kodeksu Etyki Zawodowej Pielęgniarek i Położnych określa jak pielęgniarka powinna odnosić się do pacjenta, współpracowników oraz jakie mają prawa i obowiązki.
W przypadku odpowiedzialności ponoszonej z tytułu naruszania przepisów dotyczących wykonywania zawodu, zachowanie pielęgniarki będące przedmiotem oceny porównywane będzie przede wszystkim z przepisami ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej z 2011 r. Podstawowe obowiązki ustawowe, których naruszenie może skutkować pociągnięciem do odpowiedzialności zawodowej dotyczą obowiązku udzielenia pomocy medycznej i respektowania praw pacjenta (w tym informowania go oraz prowadzenia dokumentacji medycznej), a także zasad wykonywania zleceń lekarskich.
Czyn będący przedmiotem postępowania w sprawie odpowiedzialności zawodowej niezależnie od tego, że stanowić będzie przewinienie zawodowe, może zarazem wypełniać również znamiona przestępstwa. Takim zachowaniem będzie np. udzielenie kobiecie ciężarnej pomocy w przerwaniu ciąży z naruszaniem przepisów ustawy lub nakłanianie jej do tego. Również charakterystycznym przykładem zachowania będącego przewinieniem zawodowym, a zarazem stanowiącego występek określony w art. 160 § 1 k.k. jest narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

3. Tryb postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej

Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej o ten sam czyn toczy się niezależnie od postępowania karnego w sprawie o przestępstwo, postępowania w sprawie o wykroczenie lub postępowania dyscyplinarnego wszczętego w jednostce organizacyjnej, w której przepisy szczególne przewidują takie postępowanie. Może jednak być ono zawieszone do czasu ukończenia postępowania karnego w sprawie o przestępstwo lub postępowania w sprawie o wykroczenie. Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej obejmuje:
1) czynności sprawdzające;
2) postępowanie wyjaśniające;
3) postępowanie przed sądem pielęgniarek i położnych;
4) postępowanie wykonawcze.

Celem czynności sprawdzających jest zbadanie okoliczności koniecznych do ustalenia, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania wyjaśniającego. Celem zaś postępowania wyjaśniającego jest ustalenie, czy został popełniony czyn mogący stanowić przewinienie zawodowe, wyjaśnienie okoliczności sprawy, a w przypadku stwierdzenia znamion przewinienia zawodowego – ustalenie osoby obwinionej oraz zebranie, zabezpieczenie i w niezbędnym zakresie utrwalenie dowodów dla sądu pielęgniarek i położnych. Natomiast celem postępowania przed sądem pielęgniarek i położnych jest pociągnięcie do odpowiedzialności sprawcy przewinienia zawodowego oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnianiu przewinień zawodowych, a także zapobieganie im oraz umacnianie poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego. Celem postępowania wykonawczego jest wykonanie orzeczeń zapadłych w toku postępowania przed sądem pielęgniarek i położnych.
Stronami postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek i położnych są pokrzywdzony oraz osoba obwiniona. W postępowaniu przed sądem pielęgniarek i położnych stroną jest również rzecznik odpowiedzialności zawodowej albo jego zastępca. Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przewinienie zawodowe. Pokrzywdzony może ustanowić nie więcej niż dwóch pełnomocników spośród pielęgniarek i położnych, adwokatów lub radców prawnych. W razie śmierci pokrzywdzonego, co jest bardzo istotne, jego prawa w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej, w tym prawo dostępu do informacji medycznej oraz dokumentacji medycznej, może wykonywać małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. Za osobę obwinioną uważa się pielęgniarkę, wobec której w toku postępowania wyjaśniającego rzecznik odpowiedzialności zawodowej wydał postanowienie o przedstawieniu zarzutu lub przeciwko której skierował do sądu pielęgniarek i położnych wniosek o ukaranie. Obwiniona ma prawo do obrony i korzystania z pomocy obrońcy. Osoba obwiniona może ustanowić nie więcej niż dwóch obrońców spośród pielęgniarek i położnych, adwokatów lub radców prawnych. Obrońca może być z wyboru lub z urzędu. Na uzasadniony wniosek osoby obwinionej, właściwy sąd pielęgniarek i położnych ustanawia jej obrońcę z urzędu spośród pielęgniarek i położnych, adwokatów lub radców prawnych. Organ prowadzący postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej przeprowadza dowody na wniosek stron lub z urzędu. Typowe dowody w analizowanym postępowaniu, podobnie jak w postępowaniu przed sądem powszechnym, to:
a) dokumenty;
b) zeznania świadków;
c) opinie biegłych (jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego lub specjalisty).

W ustawowo określonych przypadkach nie można wszcząć postępowania dyscyplinarnego, również wtedy, gdy nastąpiło przedawnienie. Zgodnie z art. 45 u.s.p.p. postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej nie wszczyna się, jeżeli:
1) czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia;
2) czyn nie stanowi przewinienia zawodowego albo przepisy ustawy stanowią, że sprawca nie popełnił przewinienia zawodowego;
3) osoba obwiniona zmarła;
4) nastąpiło ustanie karalności;
5) postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się;
6) szkodliwość społeczna czynu jest znikoma.

(...)

Małgorzata Paszkowska 16.01.12
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 0 razy

Inne artykuły o zbliżonej tematyce

Nie znaleziono żadnych artykułów.
Zapisz się na bezpłatny Newsletter Prawa Ochrony Zdrowia
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Odpowiedzialność zawodowa pielęgniarek w świetle nowej ustawy o samorządzie pielęgniarek i położnych

Aktualności - Zdrowie

Tego samego autora