Zasady przechowywania i chowania zwłok

Komentarz przedstawia w zarysie przebieg postępowania ze zwłokami, począwszy od zasad ich przechowywania w podmiocie leczniczym i poza nim, aż do pochówku na cmentarzu. Ponadto wskazuje na rolę Państwowej Inspekcji Sanitarnej w przedmiotowym zakresie.

articleImage: Zasady przechowywania i chowania zwłok fot. Thinkstock

1. Wprowadzenie

Śmierć jest zjawiskiem fizycznym, biologicznym, demograficznym i społecznym, jednakże od momentu jej wystąpienia podlega przede wszystkim normom prawa. Z chwilą śmierci człowieka powstają jej różnorodne skutki prawne. Skutki prawne śmierci człowieka dotykają różnych gałęzi prawa, m.in. prawa administracyjnego i prawa medycznego. Śmierć może zdarzyć się człowiekowi wszędzie – w podmiocie leczniczym, domu czy też pracy. W sytuacji kiedy człowiek umiera, zawsze zachodzi konieczność przeprowadzenia czynności związanych z czasowym przechowywaniem jego zwłok, a następnie z ich pochowaniem. Procedury powyższe reguluje prawo i stanowią one przedmiot niniejszej analizy. Poza zakresem analizy pozostaje zasadniczo kwestia stwierdzenia zgonu. Najbardziej sformalizowane procedury dotyczą postępowania ze zwłokami osób zmarłych w szpitalu i innych podmiotach leczniczych stacjonarnych, jednakże stanowią one przedmiot odrębnych analiz serwisu. Podstawowa definicja prawna śmierci w polskim systemie prawa znajduje się w ustawie z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 169, poz. 1411 z późn. zm.) – dalej u.p.p.p.k. W ustawie tej za śmierć uważa się trwałe i nieodwracalne ustanie czynności mózgu (art. 9 u.p.p.p.k.). Obecnie obowiązująca definicja śmierci podkreśla, że jest ona zjawiskiem zdysocjowanym, a to oznacza, że ogarnia tkanki i układy w różnym czasie, a co za tym idzie – niektóre funkcje organizmu mogą być zachowane pomimo tego, że inne wcześniej obumarły. W razie śmierci człowieka obowiązujące w Polsce przepisy przewidują dokonanie przede wszystkim następujących czynności: stwierdzenie zgonu (w sposób niewątpliwy), podjęcie decyzji o wykonaniu sekcji zwłok bądź jej zaniechaniu, wystawienie karty zgonu, przygotowanie zwłok do pochówku lub inne postępowanie z nimi przed pochówkiem, pochówek zwłok. Podstawowe regulacje prawne dotyczące przedmiotu analizy zawarte są w ustawie z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687 z późn. zm.) – dalej u.c.c.z. – oraz wydanych na jej podstawie rozporządzeniach wykonawczych.


2. Przechowywanie zwłok

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi (Dz. U. Nr 153, poz. 1783 z późn. zm.) za zwłoki uważa się ciała osób zmarłych i dzieci martwo urodzonych, bez względu na czas trwania ciąży. Generalnie niezwłocznie po zgonie zwłoki należy umieścić w miejscu możliwie chłodnym i zabezpieczyć przed możliwością uszkodzenia. Należy pamiętać, że szczególne procedury dotyczą osób zmarłych na niektóre choroby zakaźne. Przede wszystkim zwłoki osób zmarłych na określone przepisami choroby zakaźne niezwłocznie po stwierdzeniu zgonu zawija się w płótno nasycone płynem dezynfekcyjnym, składa w trumnie, a trumnę szczelnie zamyka i obmywa z zewnątrz płynem dezynfekcyjnym. Następnie na trumnę zakłada się worek foliowy z nieprzepuszczalnego tworzywa sztucznego, odpornego na uszkodzenia mechaniczne. Zwłoki zawozi się bezpośrednio z miejsca zgonu na cmentarz i dokonuje pochowania w ciągu 24 godzin od chwili zgonu. Po dostarczeniu trumny na cmentarz worek zdejmuje się i spala.
Ogólne zasady postępowania w przypadku śmierci pacjenta podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne (zwanego podmiotem leczniczym stacjonarnym) określa ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. Nr 112, poz. 654 z późn. zm.) – dalej u.dz.l. Natomiast szczegółowe zasady postępowania ze zwłokami pacjentów zmarłych w szpitalu zawarte są obecnie w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 10 kwietnia 2012 r. w sprawie sposobu postępowania podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ze zwłokami pacjenta w przypadku śmierci pacjenta (Dz. U. poz. 420), które obowiązuje od dnia 2 maja 2012 r. Po śmierci pacjenta powinno nastąpić stwierdzenie jego zgonu w sposób prawem przewidziany, bowiem jest to podstawa do dalszego postępowania ze zwłokami (począwszy od ich przechowywania, aż do pochówku), a także administracyjna konieczność związana z pochówkiem. Osobą uprawnioną do stwierdzenia zgonu jest lekarz, i to wyłącznie na podstawie przeprowadzonych osobiście badań. Szczegółowo kwestie stwierdzenia zgonu reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 3 sierpnia 1961 r. w sprawie stwierdzenia zgonu i jego przyczyny (Dz. U. Nr 39, poz. 202). Stwierdzenie zgonu jest czynnością, której wyrazem jest sporządzenie odpowiedniej dokumentacji, przede wszystkim karty zgonu, stanowiącej sformalizowany dokument. Dokument ten niezbędny jest do dokonania pochówku, a także służy celom statystycznym. Od karty zgonu należy odróżnić akt zgonu. Akt zgonu nie jest równoznaczny z kartą zgonu. Akt zgonu sporządza właściwy urząd stanu cywilnego na podstawie karty zgonu wystawionej przez lekarza. Akt zgonu to administracyjne potwierdzenie faktu śmierci danej osoby.
Poza określeniem obowiązków podmiotu leczniczego stacjonarnego związanych z powiadomieniem o śmierci pacjenta odpowiednich osób art. 28 u.dz.l. zawiera regulacje w zakresie przygotowania i przechowywania zwłok pacjenta. Zgodnie z art. 28 ust. 1 pkt 2 u.dz.l. podmiot leczniczy wykonujący działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne zobowiązany jest w razie śmierci pacjenta:
a) należycie przygotować zwłoki poprzez ich umycie i okrycie, z zachowaniem godności należnej osobie zmarłej, w celu ich wydania osobie lub instytucji uprawnionej do ich pochowania, o której mowa w ustawie o cmentarzach i chowaniu zmarłych,
b) przechowywać zwłoki nie dłużej niż przez 72 godziny, licząc od godziny, w której nastąpiła śmierć pacjenta.
Czynności związane z przygotowaniem zwłok (tj. umycie, ubranie) nie stanowią przygotowania zwłok zmarłego pacjenta do pochowania i nie można za nie tak samo jak za przechowywanie zwłok do 72 godzin pobierać opłat. Zgodnie z ustawą o działalności leczniczej zwłoki pacjenta mogą być przechowywane w chłodni dłużej niż 72 godziny, jeżeli:
1) nie mogą zostać wcześniej odebrane przez osoby lub instytucje uprawnione do pochowania zwłok pacjenta,
2) w związku ze zgonem zostało wszczęte dochodzenie albo śledztwo, a prokurator nie zezwolił na pochowanie zwłok,
3) przemawiają za tym inne niż wymienione w pkt 1 i 2 ważne przyczyny, za zgodą albo na wniosek osoby lub instytucji uprawnionej do pochowania zwłok pacjenta.
W powyższych sytuacjach zwłoki pacjenta mogą być przechowywane w chłodni dłużej niż 72 godziny. Przykładowo, jeżeli jedyny członek rodziny mieszka za granicą lub nie można go odnaleźć, to może wystąpić z przyczyn faktycznych (np. kwestia przyjazdu) o przedłużenie czasu przechowywania zwłok. Podobnie będzie w sytuacji, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że zgon nie miał charakteru naturalnego (np. był wynikiem pobicia lub wypadku). Ostatni obowiązek podmiotu leczniczego stacjonarnego w zakresie śmierci pacjenta dotyczy wydania jego zwłok. Zwłoki znajdujące się w szpitalnej chłodni mogą być wydane zasadniczo tylko osobom uprawnionym do ich pochowania.
W przypadku zgonu poza podmiotem leczniczym stacjonarnym podstawowe regulacje dotyczące przechowywania zwłok zawiera ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 marca 2011 r. w sprawie sposobu przechowywania zwłok i szczątków (Dz. U. Nr 75, poz. 405) – dalej r.s.p.z. Zgodnie z art. 9 u.c.c.z. najpóźniej po upływie 72 godzin od chwili zgonu zwłoki powinny być usunięte z mieszkania celem pochowania lub w razie odroczenia terminu pochowania złożone w domu przedpogrzebowym lub kostnicy do czasu pochowania. Zgodnie z generalną zasadą ustawową od chwili zgonu aż do pochowania zwłoki powinny być przechowywane w taki sposób, aby nie mogły powodować szkodliwego wpływu na otoczenie. Zwłoki na cmentarzu przechowuje się w domu przedpogrzebowym lub kostnicy. Na każdym cmentarzu powinien być dom przedpogrzebowy lub kostnica, które służą m.in. do składania ciał osób zmarłych do czasu ich pochowania. Dom przedpogrzebowy lub kostnica na terenie cmentarza powinny znajdować się w wydzielonej jego części, z bezpośrednim dojazdem do bramy cmentarza. Dom przedpogrzebowy i kostnica powinny posiadać m.in. pomieszczenia przeznaczone do wystawiania trumien ze zwłokami lub szczątkami oraz do odprawiania ceremonii pogrzebowych oraz na trumny ze zwłokami lub szczątkami, oczekujące na wystawienie. Ponadto dom przedpogrzebowy powinien posiadać pomieszczenia przeznaczone do przechowywania zwłok i szczątków ze stołem ze stali nierdzewnej przeznaczone do przygotowywania zwłok do pochówku. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie sposobu przechowywania zwłok i szczątków:
a) dom przedpogrzebowy i kostnica powinny zostać zabezpieczone przed dostępem zwierząt, w szczególności gryzoni i owadów;
b) pomieszczenie przeznaczone do przechowywania zwłok i szczątków powinno być wyposażone w urządzenie do stałego pomiaru temperatury;
c) pomieszczenie przeznaczone do przygotowywania zwłok do pochówku powinno posiadać wentylację, a ściany, posadzki i urządzenia powinny być łatwo zmywalne, nienasiąkliwe, gładkie i nieśliskie oraz odporne na działanie produktów dezynfekujących; ponadto pomieszczenie to powinno posiadać chłodnię lub urządzenie chłodnicze zapewniające stałą temperaturę przechowywania zwłok i szczątków nie wyższą niż 4°C.
W świetle § 4 r.s.p.z. zwłoki lub szczątki złożone w domu przedpogrzebowym powinny być przechowywane w pomieszczeniu przeznaczonym do przechowywania zwłok i szczątków w temperaturze nie wyższej niż 10°C. Zwłoki lub szczątki mogą być przechowywane w kostnicy nie dłużej niż 24 godziny, a jeżeli temperatura, w której są przechowywane zwłoki lub szczątki, nie jest wyższa niż 10°C, nie dłużej niż 72 godziny. Zwłoki lub szczątki, których stan wskazuje na to, że od chwili zgonu upłynęło więcej niż 72 godziny, należy umieścić bezpośrednio w chłodni lub urządzeniu chłodniczym.
W trumnie przeznaczonej dla zwłok osoby dorosłej składa się zwłoki tylko jednej osoby dorosłej albo zwłoki matki z dzieckiem nowo narodzonym lub zwłoki dwojga dzieci w wieku do 6 lat. Trumna musi mieć dno i ściany boczne nieprzepuszczalne oraz szczelnie przylegające wieko. Zwłoki składa się w trumnie na warstwie substancji płynochłonnej o grubości 5 cm.
 

3. Osoby uprawnione i miejsce pochówku

Najważniejsze regulacje prawne dotyczące zasad chowania zmarłych, w tym wskazanie osób uprawnionych do dokonania pochówku i jego miejsce, w polskim systemie prawnym zawiera ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych. W świetle tej ustawy prawo pochowania osoby zmarłej mają przede wszystkim:
1) pozostały małżonek(ka);
2) krewni zstępni;
3) krewni wstępni;
4) krewni boczni do czwartego stopnia pokrewieństwa;
5) powinowaci w linii prostej do pierwszego stopnia.
W świetle wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada 1976 r., II CR 415/76, pierwszeństwo do pochowania zwłok ma pozostały małżonek i dzieci, stąd też im należy przede wszystkim wydawać zwłoki. Prawo pochowania zwłok osób wojskowych zmarłych w czynnej służbie wojskowej przysługuje właściwym organom wojskowym, w myśl przepisów wojskowych. Prawo pochowania zwłok osób zasłużonych wobec państwa i społeczeństwa przysługuje organom państwowym, instytucjom i organizacjom społecznym. Prawo pochowania zwłok przysługuje również osobom, które się do tego dobrowolnie zobowiążą (art. 10 u.c.c.z.). Zwłoki niepochowane przez osoby, organy i instytucje wyżej wskazane mogą być przekazane szkołom wyższym do celów naukowych. Zwłoki niepochowane względnie nieprzekazane szkołom wyższym powinny być pochowane przez ośrodek pomocy społecznej miejsca zgonu. Zwłoki niepochowane przez podmioty wyżej wymienione mogą być przekazane do celów naukowych publicznej uczelni medycznej lub publicznej uczelni prowadzącej działalność dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych. Decyzję w sprawie przekazania zwłok do celów naukowych wydaje na wniosek uczelni właściwy starosta. Należy podkreślić, że zwłoki do celów naukowych mogą być przekazane uczelni medycznej także na podstawie pisemnego oświadczenia osoby, która pragnie przekazać swoje zwłoki tej uczelni. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 lipca 2009 r. w sprawie trybu i warunków przekazywania zwłok do celów naukowych (Dz. U. Nr 129, poz. 1067) szczegółowo określa zasady przekazywania zwłok uczelni. Zwłoki niepochowane przez uprawnione, a wyżej wskazane osoby, albo nieprzekazane publicznej uczelni medycznej albo publicznej uczelni prowadzącej działalność dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych są chowane przez gminę właściwą ze względu na miejsce zgonu, a w przypadku osób pozbawionych wolności zmarłych w zakładach karnych lub aresztach śledczych – przez dany zakład karny lub areszt śledczy.

(...)

Fragment komentarza zamieszczonego w całości w publikacji Serwis Prawo i Zdrowie

Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 0 razy

Inne artykuły o zbliżonej tematyce

Nie znaleziono żadnych artykułów.
Zapisz się na bezpłatny Newsletter Prawa Ochrony Zdrowia
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Zasady przechowywania i chowania zwłok

Aktualności - Zdrowie

Tego samego autora